Υπάρχει μια στιγμή, λίγο πριν αρχίσει μια εκδήλωση, που ο χώρος γεμίζει από κάτι που δεν αποτυπώνεται εύκολα. Βλέμματα, ψίθυροι, γνωστές φωνές, παιδιά που ψάχνουν τους συμμαθητές τους, εκπαιδευτικοί που στέκονται λίγο πιο πίσω, μέλη της κοινότητας που αναγνωρίζονται μεταξύ τους. Κι εκεί, μέσα σε αυτή τη συνάντηση της πόλης, αντιλαμβάνεσαι πως συμμετέχεις σε ένα έργο που έχει ήδη ριζώσει στις σχέσεις, στις μνήμες και στην καθημερινότητα των ανθρώπων. 

Το HeritACT είναι ένα ευρωπαϊκό έργο στο πλαίσιο του Horizon Europe, που δοκιμάζει στην πράξη συμμετοχικές μεθόδους για την ενεργοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Στις 29–31 Ιανουαρίου 2026, στις τελικές εκδηλώσεις του ευρωπαϊκού έργου HeritACT, οι συμμετέχοντες στο έργο παρουσίασαν τα αποτελέσματά του και, κυρίως, αναστοχάστηκαν μια διαδρομή που δοκιμάστηκε στην πράξη -μέσα στον καθημερινό ιστό της πόλης. 

Ανάμεσα στις πιο δυνατές στιγμές, ξεχώρισε η βράβευση των μαθητών και μαθητριών της πόλης για τη συμμετοχή τους: μια συμβολική αναγνώριση ότι το μέλλον μιας πόλης σχεδιάζεται μαζί με τη νέα γενιά, κι όχι για εκείνη.

Για τη MENTOR, που είχε την ευθύνη της ενεργοποίησης της κοινότητας στην Ελευσίνα στο πλαίσιο του έργου, καθώς και την ευθύνη των καταληκτικών εκδηλώσεων 29–31 Ιανουαρίου, το HeritACT αποτέλεσε έμπρακτη απόδειξη ότι οι αξίες του New European Bauhaus -βιωσιμότητα, συμπερίληψη, αισθητική- μπορούν να ξεπεράσουν το επίπεδο των διακηρύξεων και, όταν μεταφράζονται σε διαδικασίες που ανήκουν στην κοινότητα, να λειτουργήσουν ως πραγματικά, αποτελεσματικά εργαλεία.

Από τη «μεγάλη γιορτή» στην «επόμενη μέρα»

Η Ελευσίνα έζησε τα τελευταία χρόνια μια μεγάλη κορύφωση. Όμως, κάθε πόλη ξέρει ότι η πραγματική δοκιμασία δεν είναι η «γιορτή». Είναι η επόμενη μέρα: όταν πρέπει να κρατήσεις την ενέργεια, να την αξιοποιήσεις, να τη μετατρέψεις σε μετρήσιμη βιωσιμότητα.

Κάπως έτσι τοποθετήθηκε το HeritACT: ως ένα έργο ουσίας μέσα στο πλαίσιο του Horizon Europe. Για εμάς, το κρίσιμο ερώτημα ήταν απλό: πώς συνδέεις ένα σύνθετο ερευνητικό έργο με την καθημερινότητα των κατοίκων; Πώς γίνεται η κληρονομιά βιωμένη εμπειρία αντί για σκηνικό;

Στο έργο, ο ρόλος της MENTOR ήταν διττός:

• Σε οριζόντιο επίπεδο, αναλάβαμε τη χαρτογράφηση ενδιαφερόμενων μερών (stakeholder mapping) και αναπτύξαμε κατευθυντήριες γραμμές για την εμπλοκή της κοινότητας στους τρεις πιλότους: Μπαλινά, Μιλάνο, Ελευσίνα.
• Σε τοπικό επίπεδο, είχαμε την πλήρη ευθύνη για την ενεργοποίηση της κοινότητας στην Ελευσίνα, λειτουργώντας ως γέφυρα ανάμεσα στις απαιτήσεις της έρευνας και στην πραγματικότητα της πόλης.

Εν αρχή ην η ακρόαση

Η μεθοδολογία μας ξεκίνησε από την ανάγκη να ακούσουμε πρώτα την πόλη και τους ανθρώπους της. Από την επιλογή να μην κοιτάξουμε μόνο τα κτίρια, αλλά να αφουγκραστούμε όσα είναι χαραγμένα πάνω τους: ιστορίες, μνήμες, διαφωνίες, ανάγκες.

Φάση Ι — Συν-αναγνώριση (Co-recognition)

Το πρώτο βήμα ήταν να καταλάβουμε «ποιος είναι ποιος» -να χαρτογραφήσουμε όχι μόνο φορείς, αλλά και τις δυναμικές στην πόλη, τα άτυπα δίκτυα και τις σχέσεις εμπιστοσύνης.
Πραγματοποιήσαμε πάνω από 33 συνεντεύξεις βάθους, οργανώσαμε 34+ θεματικούς περιπάτους με ενήλικες και μαθητές συνδεδεμένους με τη βιομηχανική κληρονομιά της πόλης, και δημιουργήσαμε χώρο για να ακουστούν τόσο οι ιστορίες των εργατών όσο και οι σημερινές αγωνίες: για τα απορρίμματα, την πρόσβαση, τις δύσκολες συνθήκες διαβίωσης, την περιβαλλοντική ρύπανση. 

Σε αυτή τη διαδρομή συνέβη κάτι απροσδόκητο: η κληρονομιά έπαψε να είναι «μακρινή». Έγινε προσωπική. Ενισχύσαμε αυτό το αίσθημα τρέχοντας μια πολύμηνη καμπάνια πληθοπορισμού (crowdsourcing): οι άνθρωποι έφεραν υλικά από συρτάρια και φωτογραφικά άλμπουμ, εμείς τα ψηφιοποιήσαμε, και η πόλη άρχισε να βλέπει τον εαυτό της μέσα από τα δικά της τεκμήρια.

Όταν ο οραματισμός τρύπωσε στην πόλη

Φάση ΙΙ — Συν-οραματισμός (Co-envision)

Συν-οραματισμός με την κοινότητα

Μια από τις κύριες δράσεις της συγκεκριμένης φάσης του έργου ήταν η συμμετοχική χαρτογράφηση με τους κατοίκους της πόλης, οι οποίοι δούλεψαν πάνω σε έντυπους χάρτες για να σημειώσουν χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς, τοπόσημα και περιοχές ενδιαφέροντος, αποτυπώνοντας με εικόνες τη σχέση τους με το πολιτιστικό τοπίο της Ελευσίνας. Μέσα από αυτή τη συλλογική διαδικασία, μοιράστηκαν αναμνήσεις, εντόπισαν περιοχές που χρειάζονται προσοχή και οραματίστηκαν μελλοντικές παρεμβάσεις σχεδιασμού. Η δραστηριότητα ανέδειξε προτεραιότητες για την αναζωογόνηση και για ισχυρότερες συνδέσεις μεταξύ των χώρων πολιτιστικής κληρονομιάς.

Όταν ο οραματισμός τρύπωσε στις σχολικές τάξεις

Η δεύτερη φάση ήταν εκείνη που άλλαξε το κέντρο βάρους: όταν ρωτήσαμε «πώς οραματίζεστε την πόλη σας;» και δώσαμε τον λόγο στα παιδιά.

Κινητοποιήθηκαν 14 σχολεία και πάνω από 1600+ μαθητές και μαθήτριες. Με την καθοριστική συμβολή των εκπαιδευτικών τους, αναπτύξαμε δύο συμπληρωματικά μονοπάτια:

• ένα βιωματικό, όπου οι μαθητές βγήκαν στην πόλη, συμμετείχαν σε θεματικούς περιπάτους, ενώ παράλληλα κατέγραψαν τα όνειρα και τους προβληματισμούς τους σχετικά με τα τοπόσημα πολιτιστικής κληρονομιάς της πόλης,
• κι ένα ψηφιακό, όπου αξιοποιήσαμε το εργαλείο Hericraft σε περιβάλλον Minecraft: τα παιδιά αναδιαμόρφωσαν τοπόσημα όπως το Σινέ Ελευσίς, το Παλαιό Ελαιουργείο, το Ίρις και το παραλιακό μέτωπο, όπως τα φαντάζονται στο μέλλον.

Παράλληλα, πραγματοποιήθηκαν θεατρικά εργαστήρια με τα τοπικά δημοτικά σχολεία,  σχεδιασμένα για μαθητές/τριες της 5ης και 6ης τάξης, τα οποία προσκάλεσαν τα παιδιά να εξερευνήσουν τη βιομηχανική κληρονομιά της Ελευσίνας μέσα από ενσώματη, δημιουργική πρακτική. Αξιοποιώντας πραγματικές μαρτυρίες εργατών, οι μαθητές/τριες δημιούργησαν σύντομες θεατρικές σκηνές, εμπνευσμένες από χώρους όπως το εργοστάσιο IRIS, το Παλαιό Ελαιουργείο και το Cine Ελευσίς. Τα εργαστήρια ολοκληρώθηκαν με αναστοχασμό και με τη δημιουργία συλλογικών έργων τέχνης που αποτύπωναν τις μνήμες, τα συναισθήματα και τα οράματα των παιδιών για ένα πιο συμπεριληπτικό και βιώσιμο μέλλον για την πόλη.

Μέσα από αυτή τη διαδικασία, τα παιδιά:

• Συνδέθηκαν με τις ρίζες τους, μαθαίνοντας για τον μόχθο και τη βιομηχανική ταυτότητα της πόλης,
• Ήρθαν σε επαφή με την Ευρώπη, γνωρίζοντας τις αρχές του New European Bauhaus μέσα από επαφή με ακαδημαϊκούς και ερευνητές,
  
  
• Και τόλμησαν να προτείνουν, αποδεικνύοντας ότι έχουν το όραμα να σχεδιάσουν μια πόλη καλύτερη από εκείνη που τους παραδίδουμε.

Πέρα από τους θεματικούς περιπάτους, τα θεατρικά εργαστήρια και την εξοικείωση με νέα ψηφιακά εργαλεία, υπήρχε ένα κέρδος πιο αθόρυβο: πολλά παιδιά βρήκαν λόγους να είναι περήφανα για τον τόπο τους και να διεκδικήσουν ένα βιώσιμο αύριο, ακόμη κι αν μεγαλώνουν σε μια πόλη που έχει κακοποιηθεί βάναυσα από δεκαετίες βιομηχανικής δραστηριότητας.

Όταν η πόλη «ξεκλειδώνει» από γενιές που συναντιούνται

Φάση ΙΙΙ — Συν-σχεδιασμός & Συν-υλοποίηση (Co-design & Co-implementation)

Στην τρίτη φάση, η συμμετοχή έπρεπε να περάσει από τη συζήτηση στο πεδίο. Το στοίχημα ήταν να έρθουν κοντά διαφορετικές γενιές και άνθρωποι με διαφορετικές αφετηρίες: παιδιά, επαγγελματίες, πολιτιστικοί σύλλογοι, τοπικές πρωτοβουλίες.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η συνεργασία μας με τα ΚΑΠΗ αποδείχθηκε αποκαλυπτική. Στον συν-σχεδιασμό του αστικού εξοπλισμού/ επίπλων, οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας έδωσαν κατευθύνσεις που δύσκολα θα προέκυπταν σε ένα σχεδιαστικό γραφείο κάπου αλλού στην Ευρώπη: σωστή σκίαση, αίσθημα ασφάλειας, υλικά ανθεκτικά στη θάλασσα, σχεδιαστικές προσεγγίσεις που υποστηρίζουν τη χρήση από όλη την οικογένεια, μορφές που τιμούν τη γειτνίαση της πόλης με το νερό.

Παράλληλα, πραγματοποιήθηκε μια σειρά εκπαιδευτικών δράσεων με τα δημοτικά και τα γυμνάσια της πόλης. Συγκεκριμένα, μέσα από εργαστήρια stop motion animation, μακετών και εικαστικών, οι μαθητές/ριες απέκτησαν πρακτικές και δημιουργικές δεξιότητες, και ταυτόχρονα εμβάθυναν στη σχέση τους με την ιστορία, την ταυτότητα και τον δημόσιο χώρο της Ελευσίνας.

• Στο stop-motion έμαθαν τις βασικές αρχές της κινούμενης εικόνας καρέ-καρέ και δημιούργησαν ομαδικά μικρές ταινίες/συνθέσεις από ιστορικές φωτογραφίες και πολυεπίπεδα κολάζ, παράγοντας υλικό που αποτέλεσε έμπνευση για την εγκατάσταση projection mapping. 
• Στα εικαστικά εργαστήρια, παρατήρησαν και ερμήνευσαν τα βιομηχανικά και ιστορικά κτίρια μέσα από σχέδιο και χρώμα, μεταμορφώνοντας προσχέδια και οπτικά ερεθίσματα σε ολοκληρωμένα έργα που αποτυπώνουν τη δική τους, μοναδική οπτική για την Ελευσίνα. 
• Στα εργαστήρια μακετών, οι μαθητές/ριες του γυμνασίου κατανόησαν πώς ο σχεδιασμός ανταποκρίνεται σε πραγματικές ανάγκες του δημόσιου χώρου, πειραματίστηκαν με κινητές/αρθρωτές κατασκευές, κατασκευές tensegrity και την επαναχρησιμοποίηση υλικών, και ανέπτυξαν μακέτες μικρής κλίμακας όπου πρότειναν σχεδιαστικές προτάσεις για τις αρχιτεκτονικές λύσεις που διαμορφώθηκαν στο πλαίσιο του έργου. 

Παράλληλα, τα συμμετοχικά εργαστήρια για τη διαμόρφωση των ψηφιακών λύσεων του έργου, της εικονικής έκθεσης, της εφαρμογής επαυξημένης πραγματικότητας και της εγκατάστασης projection mapping, ενεργοποίησαν την τοπική κοινότητα μέσα από ανοιχτά καλέσματα, και ανέδειξαν τη Φωτογραφική Λέσχη Ελευσίνας. Η σημαντική συμβολή της λέσχης ενίσχυσε και τροφοδότησε τη δημιουργία της μικρού μήκους ταινίας που προβλήθηκε στην εγκατάσταση projection mapping. 

Έτσι, ο διαγενεακός διάλογος για τη διαμόρφωση των αρχιτεκτονικών και ψηφιακών λύσεων του έργου έγινε για εμάς η πιο καθαρή εικόνα της λογικής «από τα κάτω προς τα πάνω» (bottom-up): μιας κοινότητας που σέβεται το παρελθόν της, ενώ ταυτόχρονα συν-δημιουργεί λύσεις για το μέλλον.